in vivo กับ in vitro ต่างกันยังไง — อ่านผลทดสอบกันแดดให้เป็น
ตอบให้จบใน 3 บรรทัด: in vivo แปลว่า “ในสิ่งมีชีวิต” ซึ่งในการทดสอบกันแดดหมายถึงการทาบนผิวอาสาสมัครจริงแล้ววัดผล ส่วน in vitro แปลว่า “นอกสิ่งมีชีวิต” ซึ่งในกรณีกันแดดคือการทาบนแผ่นพลาสติกผิวขรุขระ (PMMA) แล้ววัดปริมาณแสงที่ส่องผ่าน · ค่าที่ได้จากสองวิธีนี้ไม่เท่ากัน และค่าในหลอดทดลองมักสูงกว่าค่าที่ระบุบนฉลากมาก
แปลว่าเวลาเห็นตัวเลขกันแดดในโฆษณา คำถามแรกไม่ใช่ “กี่เท่า” แต่คือ “วัดยังไง” บทความนี้จะพาดูวิธีทดสอบทั้งสองแบบ เหตุผลที่ตัวเลขไม่ตรงกัน แล้วจบด้วยเช็คลิสต์ 5 ข้อ ก่อนจะเชื่อตัวเลขใดก็ตาม
in vivo: ทดสอบบนผิวคนจริง
วิธีมาตรฐานสากลที่ใช้กันคือตระกูล ISO 24444 หลักการคือ ทากันแดดบนผิวอาสาสมัครในอัตราที่กำหนด แล้วฉายแสงยูวีเป็นชุดโดสที่ไล่ระดับ จากนั้นวัดว่าโดสน้อยที่สุดที่ทำให้ผิวแดง (MED) ของผิวที่ทา สูงกว่าของผิวที่ไม่ทากี่เท่า อัตราส่วนนั้นคือค่า SPF
ข้อดีคือมันวัดสิ่งที่เราสนใจจริงๆ — ผลบนผิวคน ที่มีทั้งเนื้อผิว รูขุมขน ความมัน และการเกลี่ยของจริงเข้ามาเกี่ยวข้อง ข้อเสียคือใช้คน ใช้เวลา ใช้งบ และมีข้อถกเถียงเชิงจริยธรรมเรื่องการกระตุ้นให้ผิวแดง จึงมีการพัฒนาวิธีทางเลือกที่ไม่ต้องทำให้ผิวแดงขึ้นมาในระยะหลัง
in vitro: ทดสอบบนแผ่นจำลองผิว
วิธีนี้ใช้แผ่นพลาสติกอะคริลิก (PMMA) ที่พ่นทรายให้ผิวขรุขระจำลองความไม่เรียบของผิวคน ทากันแดดลงไปในอัตราที่กำหนด (มักอยู่ราว 1.2–1.3 มิลลิกรัมต่อตารางเซนติเมตร) พักในที่มืดให้ฟิล์มเซ็ตตัว แล้ววัดปริมาณแสงที่ส่องผ่านทีละความยาวคลื่นด้วยเครื่องวัด
ข้อดีคือเร็ว ทำซ้ำได้ ไม่ต้องใช้คน และเหมาะมากกับการวัดค่าที่เกี่ยวกับสเปกตรัม เช่นค่าความกว้างของการปกป้อง (critical wavelength) หรือค่าการปกป้อง UVA ในหลอดทดลองตามแนวทาง ISO 24443
ข้อเสียคือมันไม่ใช่ผิวคน แผ่นพลาสติกไม่มีเหงื่อ ไม่มีความมัน ไม่มีการเคลื่อนไหว และการกระจายตัวของฟิล์มบนแผ่นก็ไม่เหมือนบนใบหน้า
ทำไมตัวเลขสองแบบถึงไม่ตรงกัน
งานตีพิมพ์ปี 2016 ชิ้นหนึ่งวัดอิมัลชัน 22 สูตรที่มีค่า SPF ในคนอยู่แล้ว แล้วเทียบกับค่าที่วัดได้ในหลอดทดลอง พบว่าอัตราส่วนระหว่างสองค่านี้ขึ้นกับองค์ประกอบของสูตรเอง โดยเฉพาะสัดส่วนน้ำต่อไขมัน — แปลว่าสูตรบางแบบถูกวัดต่ำเกินจริงในหลอดทดลอง
อีกงานหนึ่งในปี 2024 ชี้ปัญหาในทางกลับกันสำหรับสูตรที่ใช้ซิงค์ออกไซด์เข้มข้นสูง โดยอธิบายว่าความหนาแน่นของสูตรที่ต่างกันทำให้ความหนาของฟิล์มบนแผ่นทดสอบไม่เท่ากัน เมื่อชั่งด้วยน้ำหนักเท่ากัน
บทเรียนจากทั้งสองงานเหมือนกัน: ค่าในหลอดทดลองไม่ใช่ “ค่าจริงที่แม่นกว่า” แต่เป็นค่าที่ต้องอ่านพร้อมบริบทของวิธีและสูตรเสมอ
คำที่ต้องอ่านให้ออก
“Analysis by method based on ISO 24443” แปลว่า “ใช้วิธีที่อ้างอิงมาตรฐาน ISO” ซึ่งไม่เท่ากับ “ได้รับการรับรองมาตรฐาน ISO” — สองประโยคนี้ต่างกันมาก และถูกใช้สลับกันบ่อยในโฆษณา
“ผ่านการทดสอบในห้องปฏิบัติการ” เป็นประโยคที่แทบไม่ได้บอกอะไรเลย ถ้าไม่ระบุว่าทดสอบอะไร ด้วยวิธีไหน กี่ตัวอย่าง และรายงานเลขอะไร
“ทดสอบในคน” ก็ต้องดูต่อว่าทดสอบเรื่องอะไรในคน — การทดสอบความระคายเคืองในคน กับการทดสอบค่ากันแดดในคน เป็นคนละการทดสอบ และตัวหนึ่งไม่ได้พิสูจน์อีกตัวหนึ่ง
ลองอ่านผลของเราเองเป็นตัวอย่าง
UV Defense Double Shield — ทดสอบค่า SPF บนผิวอาสาสมัคร 10 คน ตามมาตรฐาน ISO 24444:2010 ค่าเฉลี่ยที่วัดได้ในรายงานคือ 51.4 (รายงาน SPF-BR01-JR25) นี่คือ in vivo และเป็น SKU เดียวในพอร์ตของเราที่มีการทดสอบแบบนี้ · ส่วนบนฉลากเราใช้ SPF50+ ตามที่จดแจ้ง เพราะนั่นคือค่าที่ฉลากไทยระบุได้
UV Defense — การกันน้ำ 40 นาที ค่าการปกป้องคงเหลือ 100.00% ทั้ง 3 แผ่นทดสอบ (รายงาน 2170/0925) นี่คือ in vitro บนแผ่น PMMA ไม่ใช่การทดสอบในคน
Watery Bomb Anti-Acne — ค่าความกว้างของการปกป้อง (critical wavelength) เฉลี่ย 378.2 นาโนเมตร เทียบเกณฑ์ broad spectrum ที่ ≥ 370 นาโนเมตร (รายงาน 0702/0325) เป็น in vitro เช่นกัน · และตัวนี้ไม่มีรายงานการกันน้ำเลย เราจึงไม่เคลมว่ากันน้ำ
Tone Up Routine — ผ่านเกณฑ์ Very Water Resistance หลังแช่น้ำรวม 80 นาที (รายงาน 2569-04-334-01 จากสถาบันทดสอบอิสระ) เป็น in vitro บนแผ่น PMMA
แล้วค่า SPF ในหลอดทดลองของเราล่ะ
มีอยู่ในเอกสาร และตัวเลขสูงกว่าค่าบนฉลากมาก — แต่เราเลือกไม่ประกาศมันเป็นค่า SPF บนหน้าบ้าน เพราะมันวัดบนแผ่นพลาสติก ไม่ใช่ผิวคน และฉลากไทยระบุได้สูงสุดที่ SPF50+ อยู่แล้ว
ถ้าวันหนึ่งคุณเห็นแบรนด์ไหนชูตัวเลข SPF สามหลัก ลองถามคำถามเดียว: วัดในคนหรือในหลอดทดลอง คำตอบนั้นเปลี่ยนความหมายของตัวเลขไปทั้งหมด
เช็คลิสต์ 5 ข้อ ก่อนเชื่อตัวเลขกันแดด
หนึ่ง — ตัวเลขนี้วัดในคนหรือในหลอดทดลอง · สอง — ใช้มาตรฐานอะไร และคำว่า “อ้างอิงมาตรฐาน” กับ “ได้รับการรับรอง” ถูกใช้ตรงตามความหมายไหม
สาม — มีเลขรายงานและวันที่ให้ตรวจสอบไหม · สี่ — ตัวเลขนี้ผูกกับสินค้าตัวไหน (เคลมของสินค้าตัวหนึ่ง ยกไปใช้กับอีกตัวไม่ได้)
ห้า — ตัวเลขนี้เกินกว่าที่ฉลากระบุได้หรือเปล่า ถ้าเกิน แปลว่ามันไม่ใช่ค่าที่ใช้โฆษณาได้ ไม่ว่าเอกสารจะเขียนอะไร
in vivo กับ in vitro ไม่ใช่ “ของจริง” กับ “ของปลอม” — แต่เป็นเครื่องมือคนละแบบที่ตอบคำถามคนละข้อ สิ่งที่เราคิดว่าแบรนด์ควรทำคือบอกทุกครั้งว่าตัวเลขที่คุณกำลังอ่านมาจากแบบไหน แล้วปล่อยให้คุณตัดสินเอง
คำถามที่พบบ่อย
- ผลทดสอบแบบ in vitro แปลว่าไม่น่าเชื่อถือหรือเปล่า?
- ไม่ใช่ การทดสอบในหลอดทดลองเป็นวิธีมาตรฐานที่ใช้กันจริง และเหมาะมากกับการวัดค่าเชิงสเปกตรัม เช่นค่าความกว้างของการปกป้อง เพียงแต่ค่าที่ได้ไม่ควรถูกนำไปประกาศเป็นค่า SPF บนฉลาก เพราะมันวัดบนแผ่นจำลองผิว ไม่ใช่บนผิวคน
- ISO 24444 กับ ISO 24443 ต่างกันยังไง?
- ISO 24444 เป็นมาตรฐานการวัดค่า SPF ในอาสาสมัคร (in vivo) ส่วน ISO 24443 เป็นแนวทางการวัดค่าปกป้อง UVA ในหลอดทดลอง (in vitro) บนแผ่นทดสอบ — คนละวิธี คนละสิ่งที่วัด และไม่สามารถใช้แทนกันได้
- ทำไมบางแบรนด์ถึงชอบโชว์ตัวเลข SPF สูงมากๆ?
- เพราะค่าที่วัดในหลอดทดลองมักออกมาสูงกว่าค่าบนฉลากมาก และตัวเลขสูงๆ ดูน่าตื่นเต้นกว่า แต่ฉลากในไทยระบุได้สูงสุดที่ SPF50+ การชูตัวเลขที่เกินกว่านั้นเป็นค่าโฆษณาจึงเป็นเรื่องที่ควรตั้งคำถาม
แหล่งอ้างอิง
รายการด้านล่างเป็นงานวิจัยและเอกสารมาตรฐานที่ใช้อธิบาย ความรู้ทั่วไปเรื่องผิว แสงแดด และวิธีทดสอบ เท่านั้น — ไม่ใช่ผลทดสอบของผลิตภัณฑ์ TERRY และไม่ใช่การเคลมสรรพคุณของสินค้าใดๆ (ค้นจากฐานข้อมูล PubMed)
- 1Rohr M., Ernst N., Schrader A. (2018). Hybrid Diffuse Reflectance Spectroscopy: Non-Erythemal in vivo Testing of Sun Protection Factor. Skin Pharmacology and Physiology 31(4):220–228. https://doi.org/10.1159/000488249
- 2Batzer J. และคณะ (2016). The ‘Dispersal Rate’ — a product dependent characteristic to predict the reliability of the calibrated in vitro SPF on WW5 plates. International Journal of Cosmetic Science 38(3):294–304. https://doi.org/10.1111/ics.12293
- 3Osterwalder U. และคณะ (2024). Sun-protection factor of zinc-oxide sunscreens: SPF in vitro too low compared to SPF in vivo — a brief review. Photochemical & Photobiological Sciences 23(10):1999–2009. https://doi.org/10.1007/s43630-024-00644-0
- 4Bens G. (2014). Sunscreens. Advances in Experimental Medicine and Biology 810:429–463. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-0437-2_25
- 5International Organization for Standardization — ISO 24444 (การวัดค่า SPF ในอาสาสมัคร · in vivo) และ ISO 24443 (การวัดค่าปกป้อง UVA ในหลอดทดลอง · in vitro)
- 6สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) กระทรวงสาธารณสุข — หลักเกณฑ์การแสดงฉลากและการกล่าวอ้างของเครื่องสำอางป้องกันแสงแดดในประเทศไทย (ค่าที่ระบุบนฉลากได้สูงสุดคือ SPF50+)
